«Таян Аллаһка» бәйгесендә чәчмә әсәр номинациясендә беренче урын

Үлемсез көзге

Ул көздә Казанда кырык көн рәттән яңгыр яуды. Картлар: «Узган җәйне сагынып күкләр елыйдыр», – ди. Болак күперендә басып торган яшь Әхмәт исә башкача уйлый иде. Аллаһы Тәгалә кешеләрнең мәрхәмәтсезлегенә карап күз яшьләрен түгә кебек тоелды аңа. 

Әхмәткә унике яшь. Ул үзенең әти-әнисен белми иде – алар холера авыруыннан үлгән. Ул «Галия» мәдрәсәсендә яши, ләкин укуга караганда, күбрәк су ташый, утын яра. Сирәк кенә буш вакытларында ул күпергә йөгерә һәм караңгы суга карый иде. Су аның өчен китап кебек. Анда ярның очсыз-кырыйсыз булуы, хәерчеләрнең кәкре бармакларына охшаган шәрә агач ботаклары чагыла иде.

– Әй, Әхмәт! – дип кычкырды аның яныннан узып баручы карт мулла.  Нәрсә карыйсың? Балык тотасыңмы?

– Юк, мулла абый. Мин монда кайда дөреслек, ә кайда ялган икәнен карыйм.

Мулла башын чайкады:

– Дөреслек – Коръәндә. Ә су – ул болганчык. Анда шайтаннар гына бар.

Әхмәт дәшмәде, үз уй-фикерләренә чумды. Шул кичне мәдрәсәгә гаҗәеп бер кунак – шагыйрь килде. Кечкенә буйлы, зур моңсу күзле, җитез, бераз буталчык сөйләмле. Ул үзенең шигырьләрен укыды. Әхмәт беркайчан да Ходай турында үз атасы кебек сөйләшергә мөмкин икәнлеген ишетмәгән иде. Шагыйрь укыган шигырьләр Әхмәтнең күңел түренә кадәр таң калдырды:

«Аллаһ – ул безнең һәрберебездә янучы яктылык»,

Ул мулланы да, ярлыны да саклый.

Йөрәгеңдә ышаныч булса, караңгылыктан курыкма –

Анда шайтан да тычкан кебек почмакта утыра».

Ул шагыйрьнең исеме Габдулла Тукай икәнен белә.

Өч ел үтте. Әхмәт укырга һәм язарга өйрәнде. Тукай шигырьләрен  майланган дәфтәренә яшереп кенә күчереп яза, сандык төбенә яшерә. Муллалар шигъриятне хупламый, аны буш вакыт үткәрү дип саныйлар. Ләкин Әхмәт бу юлларда вәгазьдә булмаган нәрсәләр барлыгын сизә иде.

Беркөнне кышкы төндә, буран ач бүре кебек улаганда, Әхмәт төш күрде. Әйтерсең лә ул иксе-чиксез кар басуы буйлап бара, каршыга Тукай үзе килә. Тик шагыйрь сәер күренә: аның бер кулында күн тышлы китап – Коръән булса, икенче кулында каз каурые.

– Син кем? – дип сорады Әхмәт төшендә. – Син шагыйрьме, изгеме?

Тукай Әхмәт күргән елмаюы белән бер үк вакытта моңсу һәм якты елмаю белән елмайды.

– Ә берьюлы тегесе дә, монысы да булырга ярамыймыни? – диде шагыйрь. – Мөхәммәд пәйгамбәр (с.г.в.) шигырьләр язмады, ләкин аның һәр сүзе шигърият булды. Чөнки шигърият – ул тел белән түгел, ә күңел белән сөйләшү.

– Ләкин муллалар: шагыйрьләр шайтаннар кебек, кешеләрне юлдан яздыра, диләр.

Тукай әкрен генә, ягымлы итеп көлеп җибәрде.

– Шайтан – ялган юлында ул. Ә шагыйрь дөреслекне эзли. Кеше турында, дөнья турында, Аллаһ турында хакыйкатьне. Әгәр шагыйрь дөреслекнең бер бөртеген генә тапса да, ул инде шайтанның хезмәтчесе түгел, ә Аллаһ юлында йөрүче. Ул төп урам буйлап түгел, ә сукмаклар буйлап бара.

Әхмәт уянды. Тәрәзәдән инде кышкы, соры, ләкин тере таң атып тора иде. Малай сикереп торды да, дәфтәрен алып, беренче шигырьләрен яза башлады. Алар кәкре, сәләтсез иде. Ләкин аларда аның уй-кичерешләре, суның чагылышын бик озак эзләгән нәрсәләр бар иде.

Күп еллар үткәч, Әхмәт кечкенә генә авыл мәчетендә мулла булып эшли башлады. Тукайны да онытмады. Аның өенең хөрмәтле киштәсендә Коръән торса, Казанда басылган нечкә шигырь китаплары да бар иде. «Ничек инде изге китапны, шигырьләр белән янәшә куярга була?» дип сорасалар, Әхмәт сакалыннан сыйпап, елмая гына иде.

1913 елда Тукай үлгән дигән хәбәр килде. Туберкулез алып киткән. Нибары 26 яшь...

Әхмәт ул көнне вәгазь укымады. Ул кешеләр янына чыкты һәм гади генә итеп әйтте:

– Беләсезме, туганнар, бездә шагыйрь бар иде. Начар мөселман дип, аның турында сөйләделәр. Шәраб эчмәде, ләкин тәмәке тартты. Мәчеткә сирәк йөрде. Аның каравы, карчыкларның күз яшьләре агарлык итеп яза иде. Ятимнәр турында язды – һәм мин үземнең ятим булып үскәнемне искә төшердем. Урмандагы җүләр Шүрәле турында язган иде, без көлдек, ләкин бу җүләрлектә үзебезнең ахмаклыкларыбызны күрдек. Аллаһ турында яза иде – һәм миңа Аллаһ ул кадәр ерак түгел кебек тоелды, ә менә монда, янәшәдә, иңбаш артында тораган сыман иде.

Картлар мыгырдандылар:

– Син, хәзрәт, шагыйрьләр турында түгел, пәйгамбәрләр турында күбрәк сөйләсәң иде.

Әхмәт баш какты:

– Яхшы. Пәйгамбәрләр турында. Әйтегез әле, пәйгамбәр безне шәфкатьлелеккә өйрәтмәдеме? Ә безнең заманда шәфкатьлелек турында барысыннан да күбрәк кем язган? Кем ярлының ачы язмышын күреп елаган? Кем үз халкын «сөйкемле», «туган», «гүзәл» дип атаган? Тукай. Әгәр бу мөселманча булмаса, ул чагында мин исламда берни дә аңламыйм.

Мәчеттә тынлык урнашты. Дивар артында җил генә кыштырдады.

Аннары иң өлкән кеше – Фатыйма әби, коры кулын күтәрде.

– Дөрес әйтәсең, хәзрәт. Мин оныкларыма аның әкиятләрен укыйм. Алар соңыннан Коръәнне дә җиңелрәк өйрәнәләр. Чөнки башта йөрәк эрергә тиеш, аннары аңа ышаныч керә. Туңган туфракны җылытып, орлык ташламасаң, үсентеләре тишелеп чыкмас.

Тукайны догада изге сүз белән искә алырга дигән карарга килделәр. Чөнки күңелең саф булса, Аллаһы Тәгалә һәр сүзеңне кабул итәр. Ә Тукай турында, күпме генә начар сүз әйтсәң дә, йөрәге суга карап дөреслек эзләгән баланыкы кебек саф булыр.

...Күп еллар үткәч, Әхмәт хәзрәт үзе тирән карт чагында, аның янына Коръән укырга оныгы килде.

– Бабай, – дип сорады малай, – Тукайның изге булуы дөресме?

Әхмәт аның башыннан сыйпады да:

– Бездә пәйгамбәрләрдән башка изгеләр юк. Әмма Аллаһы Тәгалә аеруча ярата торган кешеләр бар. Аларны могҗизаларыннан түгел, ә күңелләрендә калдырган эзләреннән танырлар. Тукай бик күп эз калдырган.

Кичен, иске мәчет манарасын кояш баеган чакта, ул, тузанланып беткән шигырьләр китабын чыгарып, укырга тырышып карады.:

«Аллаһ – ул безнең һәрберебезнең күңелендә янучы яктылык...»

Җил, сүзләрне эләктереп алып, җир, урманнар, Идел һәм Казан өстенә, дөреслек эзләүчеләрне – суга, шигырьләргә яки дога тынлыгына алып китте.

Автор фотосы.